Pitanje unutrašnjeg uređenja BiH i raspodjele imovine i dalje je u centru političkih i pravnih polemika. Dok bošnjačke partije i pojedini međunarodni neizabrani zvaničnici smatraju da bi centralizacija vlasništva unaprijedila funkcionalnost države, praksa složenih federalnih država u Evropi pokazuje suprotno: stabilnost se najčešće oslanja na autonomiju federalnih i drugih jedinica, koje samostalno upravljaju resursima i infrastrukturom.
Belgija predstavlja prvi primjer takve složene države koja dijeli mnoge karakteristike sa BiH. Tri regije i tri zajednice raspolažu gotovo svim ključnim resursima i posjeduju jasno definisana prava na upravljanje imovinom. Šume u vlasništvu regija koriste se za održavanje ekološke ravnoteže i proizvodnju energije, dok lokalne vlasti donose odluke o eksploataciji i zaštiti zemljišta. Rijeke, kanali i vodeni resursi takođe su pod kontrolom regija, dok federalna država upravlja samo objektima koji služe državnim institucijama i koordinaciji međunarodnih obaveza.
Energetska infrastruktura, uključujući hidrocentrale i regionalne distributivne mreže, nalazi se u rukama regionalnih vlasti, što omogućava efikasno upravljanje resursima, političku stabilnost i dugoročno planiranje infrastrukturnih projekata bez direktnog uplitanja centralne vlasti.
Nosioci suvereniteta
Švajcarska je možda još bolji primjer. Kantoni tu praktično predstavljaju stvarne nosioce suvereniteta. Posjeduju šume koje se koriste za lokalnu proizvodnju energije, rekreaciju i održavanje prirodnog okruženja, a lokalne vlasti odlučuju o eksploataciji šumskih resursa. Rijeke i jezera u vlasništvu su kantona služe za javnu vodu, hidroenergiju i regulaciju poplava, dok savezna vlast ima nadležnost isključivo u vojnim pitanjima, spoljnoj politici i koordinaciji transportnih ruta od federalnog značaja. Energetski objekti, uključujući hidroelektrane i distributivne mreže, takođe su pod kantonalnom kontrolom, što omogućava kantonima da samostalno upravljaju vlastitim resursima i prihodima.
Njemačka predstavlja specifičan federalni model. Pokrajine posjeduju značajnu autonomiju, upravljaju vlastitom imovinom i istovremeno sarađuju sa saveznom državom u oblastima od zajedničkog interesa. Bavarska, kao jedna od najvećih i najbogatijih pokrajina, posjeduje širok spektar javne i prirodne imovine. Šume, rijeke, lokalne hidroelektrane, kulturni i obrazovni objekti nalaze se u vlasništvu pokrajine i njima upravlja lokalna administracija. Savezna država ima nadležnost isključivo nad objektima i resursima koji su izričito preneseni federalnim zakonima.
Austrija je još jedan relevantan primjer. Federacija je sastavljena od devet saveznih pokrajina, od kojih svaka posjeduje značajnu kontrolu nad svojom imovinom i resursima. Pokrajine upravljaju zemljištem, šumama, lokalnim infrastrukturama, vodenim resursima i javnim objektima, uključujući škole, bolnice i kulturne ustanove. Savezna država ima ovlašćenja samo nad onim što je izričito preneseno na savez, poput vojske, nacionalne policije i objekata od strateškog značaja. Princip koji se primjenjuje u Austriji vrlo je sličan onome što Republika Srpska stalno ističe – sve što nije izričito preneseno savezu ostaje u nadležnosti pokrajina.
Slično je i u Španiji. Baskija je jedna od 17 autonomnih zajednica sa posebnim statusom zagarantovanim španskim Ustavom iz 1978. godine. Ova regija ima širok spektar nadležnosti, uključujući upravljanje javnim finansijama, porezima, lokalnim prirodnim resursima, zemljištem, šumama i vodama. Baskijska vlada ima pravo da samostalno određuje način korišćenja prihoda od svojih resursa. Ključna karakteristika je „fueros“ sistem, odnosno specijalna prava koja istorijski regulišu finansijsku i političku autonomiju, što znači da centralna vlada ne može jednostrano da rasporedi ili preuzme lokalne resurse.
Italija je podijeljena na 20 regiona, od kojih pet ima poseban autonomni status. Regioni imaju značajna prava upravljanja imovinom, javnim zgradama, infrastrukturnim projektima i prirodnim resursima. Oni kontrolišu i prihode od lokalnih resursa, što im daje ekonomsku samostalnost. Sve što nije izričito predviđeno da pripada državi ostaje u rukama regionalnih vlasti, što je princip koji se takođe direktno može uporediti sa položajem Republike Srpske.
Švedska, iako formalno unitarna država, pokazuje da i unitarni sistemi mogu imati efikasnu decentralizaciju. Pokrajine i opštine posjeduju značajna ovlašćenja nad lokalnim resursima, uključujući šume, rijeke i infrastrukturu, a lokalne vlasti upravljaju prihodima od tih resursa. Državna kontrola postoji, ali je strogo ograničena na ono što je propisano zakonom ili nacionalnim interesom, dok lokalne jedinice autonomno donose odluke o eksploataciji i zaštiti svojih resursa.
Kanada, međutim, pruža primjer federacije u kojoj provincije posjeduju gotovo potpunu kontrolu nad zemljištem, šumama, rijekama, rudnim bogatstvima i energetskim kapacitetima. Provincije upravljaju hidroenergetikom, kontrolom voda i eksploatacijom prirodnih resursa, uključujući šume i minerale, dok federalna vlast raspolaže imovinom od nacionalnog interesa poput vojnih baza, federalnih administrativnih centara i transportnih koridora. Ova podjela omogućava provincijama dugoročno planiranje, upravljanje prihodima i razvoj vlastite infrastrukture, dok centralna vlast održava koordinaciju u pitanjima od nacionalnog značaja.
U BiH će se na dnevnom redu parlamenta (12. decembra) naći Prijedlog zakona o državnoj imovini, koji su podnijeli poslanici iz bošnjačkog kluba: Jasmin Emrić, Šemsudin Mehmedović, Aida Baručija i Elvis Hodžić. Stav predlagača je da imovina bude centralizovana, odnosno da država, a ne entiteti, postane vlasnik i nosilac nadležnosti nad imovinom. Po njihovom mišljenju, centralizacija bi omogućila BiH lakšu realizaciju infrastrukturnih i investicionih projekata na nivou države.
Ovdje je potrebno pomenuti i ulogu Kristijana Šmita, kog Republika Srpska ne priznaje kao visokog predstavnika, a koji je u više navrata podržavao bošnjačke inicijative za centralizaciju imovine. Šmit ovu podršku obrazlaže argumentom da bi centralizacija učinila BiH funkcionalnijom i privlačnijom za strane investicije.
Ključ u entitetima
Međutim, navedena međunarodna praksa ih sve demantuje. Nijedna ustavno ustrojena složena država u Evropi ne preuzima imovinu svojih federalnih jedinica, regija, kantona ili lokalnih vlasti bez njihove izričite saglasnosti. Primjeri iz Belgije, Švajcarske, Njemačke, Austrije, Švedske, Španije, Italije, pa i Kanade pokazuju da federalne ili autonomne jedinice zadržavaju kontrolu nad zemljištem, šumama, vodama, energetskim objektima i drugim lokalnim resursima, dok centralna vlast upravlja samo onim što je precizno preneseno ustavom i zakonom.
Prema Ustavu BiH i Aneksu 4 Dejtonskog sporazuma, entiteti su izvorni nosioci nadležnosti koje nisu izričito prenesene na državni nivo. Imovina nikada nije navedena kao nadležnost države, što automatski znači da pripada entitetima. Ovi principi, potvrđeni i u međunarodnim primjerima, direktno demantuju argumente o centralizaciji i političke inicijative Bošnjaka i Šmita. Zaključak: centralizacija imovine nije u skladu sa Ustavom BiH, a ni sa praksom složenih demokratskih zemalja u Evropi. Rješenje pitanja imovine treba da se bazira na poštovanju nadležnosti entiteta, jer upravo taj pristup obezbjeđuje pravnu stabilnost i funkcionalnost države – a samim tim i veći obim inostranih investicija.
Istorijski presedan
Na temu imovine svojevremeno je za „Glas Srpske“ govorio i profesor Pravnog fakulteta u Banjaluci Darko Radić, danas sudija Ustavnog suda Republike Srpske. Kako je tada istakao, stalno se zaboravlja da su Dejtonski sporazum pisali američki pravnici – i oni su ga na kraju uradili po uzoru na onaj koji imaju SAD, prema kom sve što nije izričito navedeno i precizirano na nacionalnom nivou, po automatizmu je u nadležnosti saveznih država. Radić je tada ukazao i na jedan istorijski i pravni presedan – predmet U-5/98, kada je Ustavni sud BiH donio odluku da su entiteti nadležni da uređuju imovinske odnose na svojoj teritoriji, dok su kasnije politički uticaji doveli do suprotne odluke iz 2011. u kojoj se prvi put pominje pojam – državna imovina. Prema riječima Radića, ne postoji nijedna zemlja u svijetu u kojoj država može proglasiti vlasništvo nad rijekama, morima ili jezerima, jer se radi o opštim dobrima.
autor: http://glassrpske.com
